Een nieuwe benadering van beplanting in de openbare ruimte: dynamische en veerkrachtige plantengemeenschappen

In de wereld van tuin- en landschapsarchitectuur is er steeds meer aandacht voor innovatieve manieren van beplanting, waarbij de natuurlijke dynamiek van planten centraal staat. Arjan Boekel, een ervaren tuin- en landschapsarchitect, is gespecialiseerd in het ontwerpen van plantengemeenschappen die verder gaan dan het klassieke idee van een strak aangelegd plantenplan. In een boeiend interview met CG Concept vertelt hij over zijn werk, zijn visie op beplanting en de specifieke uitdagingen van een bijzonder project in Arnhem.

De kracht van een dynamische plantengemeenschap

Boekel legt uit dat het ontwerp van een plantengemeenschap meer omvat dan het simpelweg tekenen van een esthetisch aantrekkelijk beplantingsplan. Het verschil zit hem in de dynamiek. “Een klassiek beplantingsplan is vaak gestileerd, met vaste groepen planten die een bepaald beeld moeten creëren”, vertelt hij. “Maar een plantengemeenschap is veel dynamischer. Het laat meer ruimte voor natuurlijke processen en het toeval, waardoor de beplanting zich over tijd kan ontwikkelen. Door planten zowel aan te planten als in te zaaien, en ook gebruik te maken van zichzelf uitzaaiende planten, ontstaat een systeembeplanting die veerkrachtig is.”

Deze benadering biedt verschillende voordelen, vooral op het gebied van onderhoud en kostenbesparing. “In een plantengemeenschap heb je planten met verschillende levenscycli”, legt Boekel uit. “Sommige planten leven maar één of twee jaar, terwijl andere twintig tot dertig jaar op dezelfde plek kunnen blijven staan. Deze diversiteit zorgt ervoor dat je minder onderhoud hoeft te plegen en voorkomt hoge kosten voor vervanging.”

Innovatieve beplanting in de praktijk: het project in Arnhem

Een van de recente projecten waar Boekel aan heeft gewerkt, is de beplanting van een terrein aan de rand van het centrum van Arnhem. Dit project, naar een masterplan van LOLA Landschapsarchitecten uit Rotterdam, waarin het gebruik van een arme zandgrond centraal staat, was een uitdaging maar bood ook unieke kansen. “We hebben ervoor gekozen om een schone toplaag van zand aan te brengen, zodat er zo min mogelijk onkruid opkomt”, vertelt hij. Dit vereist echter ook dat de plantenselectie zorgvuldig wordt gemaakt, omdat niet elke plant goed gedijt op arme zandgrond.

Boekel koos bewust voor planten die van nature in dergelijke omstandigheden groeien. “Je kunt geen traditionele tuinplanten gebruiken zoals rozen of pioenrozen”, zegt hij. “In plaats daarvan heb ik planten geselecteerd die van oorsprong op arme zandgronden voorkomen.” Deze keuze voor planten die goed kunnen omgaan met de arme grond en extreme weersomstandigheden, zorgt ervoor dat de beplanting robuust is en minder gevoelig voor uitdroging of oververhitting.

Hittebestendigheid en natuurlijke processen

Een belangrijk aspect van dit project was het vermogen van de beplanting om hitte en droogte te weerstaan. Omdat de toplaag van zand in de zomer snel opwarmt, zou je verwachten dat dit voor problemen zou zorgen. “Toch is het te vergelijken met zand op het strand”, legt Boekel uit. “Hoewel de bovenste laag heet wordt, blijft het zand eronder relatief koel en vochtig.” Hierdoor kunnen de wortels van de planten dieper in de grond nog voldoende vocht vinden, zelfs tijdens warme periodes.

Daarnaast zorgt de beplanting na verloop van tijd voor haar eigen microklimaat. “Zodra de planten dichter op elkaar groeien, verminderen ze de directe instraling van de zon op de grond”, zegt Boekel. “Op die manier beschermen ze zichzelf tegen extreme hitte.”

Langetermijnbeheer en onderhoud

Hoewel het project in Arnhem innovatieve oplossingen biedt, vraagt het ook om een andere manier van beheer en onderhoud. “Het is geen klassieke beplanting waar je maandelijks even met een hark langsgaat”, vertelt Boekel. “Deze beplanting is dynamisch en vereist een team dat begrijpt hoe de planten zich ontwikkelen.” Dit betekent dat de onderhoudsploeg kennis moet hebben van de verschillende soorten planten en onkruiden die opkomen, zodat ze kunnen ingrijpen waar nodig zonder de natuurlijke balans te verstoren.

Boekel benadrukt het belang van expertise in het beheer. “Je hebt mensen nodig die de beplanting leren kennen en weten welke planten ze moeten verwijderen en welke ze moeten laten staan”, zegt hij. “Met de juiste kennis kun je de beplanting voor negentig procent schoonhouden.”

Een duurzaam model voor de toekomst

Het project in Arnhem is niet Boekels eerste ervaring met deze vorm van dynamische beplanting. Eerder werkte hij aan een vergelijkbaar project in een particuliere tuin in Lunteren, waar hij voor het eerst experimenteerde met een combinatie van arme grond en een natuurlijke plantengemeenschap. “Dat project gaf me het vertrouwen dat deze aanpak ook op grotere schaal werkt”, vertelt hij. “Hoewel je niet altijd precies weet hoe de beplanting zich zal ontwikkelen, weet ik nu wel dat het in de meeste gevallen goed zal uitpakken.”

Voor Boekel is dit soort beplanting een duurzaam model voor de toekomst, vooral in de openbare ruimte. Het biedt niet alleen esthetische voordelen, maar vermindert ook de noodzaak voor intensief onderhoud en verlaagt de kosten. Bovendien past het goed bij de huidige trend van klimaatbestendige en duurzame landschapsarchitectuur, waarin minder afhankelijkheid van water en meststoffen centraal staat.
 

Conclusie

Arjan Boekels innovatieve aanpak voor beplanting, waarin natuurlijke processen en dynamiek centraal staan, biedt nieuwe perspectieven voor de inrichting van de openbare ruimte. Door planten te selecteren die goed gedijen op arme zandgrond en door de natuurlijke ontwikkeling van de beplanting te respecteren, weet hij een duurzame en esthetisch aantrekkelijke omgeving te creëren. Zijn project in Arnhem is een voorbeeld van hoe landschapsarchitectuur kan inspelen op de uitdagingen van klimaatverandering en budgetbeperkingen, zonder in te boeten aan schoonheid en biodiversiteit.

Voordelen van dynamische plantengemeenschappen (op zandgrond)

 Beheer & onderhoud

• Minder onderhoud door toplaag van zand
• Lagere kosten voor onderhoud en inboet
• Zaden vormen natuurlijke ‘backup’ in de bodem
• Planten creëren groot wortelgestel en eigen microklimaat

 Klimaatbestendigheid

• Bestand tegen hitte, droogte en extreme weersomstandigheden
• Geen verrotting in de winter (water zakt weg)
• Langere levensduur door natuurlijke dynamiek
  

 Biodiversiteit & esthetiek

• Bevordert biodiversiteit en natuurlijke processen
• Esthetisch duurzaam en voortdurend in ontwikkeling
• Hybridebeplanting: inheems én uitheems, planten én zaaien
  

Planten die goed gedijen op zandgrond

• Centaurea scabiosa (grote centaurie)
• Eryngium planum (kruisdistel)
• Gaillardia ‘Burgunder’ (kokardebloem)
• Gypsophila ‘Rosenschleier’ (gipskruid)
• Sorghastrum nutans (goudbaardgras)
• Aster amellus ‘Rudolf Goethe’
• Echium vulgare (slangenbaard)
• Pennisetum macrourum (lampenpoetsersgras)
• Echinacea pallida (zonnehoed)
• Gaura lindheimeri (prachtkaars)
• Linaria vulgaris (vlasbekje)
• Poa labillardieri ‘Glauca’ (bergbeemdgras)

Project-ID superbloei Arnhem

• Projectnaam: Superbloei Arnhem
• Locatie: Oranjewachtstraat, Prinsenhof Arnhem
• Opdrachtgever: Gemeente Arnhem (Provincie Gelderland)
• Ontwerp: LOLA Landschapsarchitecten, Arjan Boekel namens De Bloeimeesters
• Uitvoering: De Bloeimeesters
• Partners / leveranciers: Rijnbeek Perennials, De Bloemerij, Cruydt-Hoeck, Muller Seeds, Neutkens Zaden, De Bolster Biologische Zaden
• Oppervlakte: 200 vierkante meter
• Ondergrond / substraat: zand
• Plantenkeuze (top-5): Gaillardia, Poa, Sorghastrum, Gaura, Eryngium
• Bijzonderheden / innovaties: hybridebeplanting: inheems + uitheems, planten + zaaien, systeem vs beplantingsplan, zand
• Jaar van realisatie: 2023

Tekst: Manuel Lub 
Foto’s: De Bloeimeesters, Arjan Boekel